هنر چیست؟(قسمت دوم)

ارسال توسط: برزین تاریخ ارسال: ۲۳ فروردین ۱۳۸۹ دسته بندی: تاریخ، فرهنگ و هنر»هنر نظرات: 1 بازدید: 13910

 

هنر چیست؟

امّا قبل از این که بحث را شروع کنیم، باید به این نکته اشاره کنم: با این که تا کنون تعاریف زیادی از هنر از سوی صاحب‌نظران و اندیشمندان این حوزه ارائه شده است، امّا هنوز تعریف ثابت و مشخصّی، که مورد توافق همگان باشد، به دست نیامده است. مثلاً ارسطو می‌گوید: هنر، اساساً فرآورده‌ای عقلانی است»،4 در حالی که بسیاری دیگر، هنر را نتیجه احساس و الهام می‌دانند و هر گونه رابطه آن را با عقل، مردود اعلام می‌کنند. تولستوی، نویسنده بزرگ روسی، در یکی از کتاب‌هایش به نام هنر چیست؟»، هنر را فعّالیتی حاصل از تلاش و سرمایه آدمی می‌داند که خدمت‌گزار اخلاق باشد و معتقد است که: هنر راستین، آن هنری است که در خدمت هدفی نیک باشد» و تلاش می‌کند که این هدف نیک و چگونگی رسیدن به آن را توضیح دهد».5

در مقابل دیدگاه تولستوی، که هنر را تلاشی برای ترویج ارزش‌های اخلاقی و اجتماعی می‌داند، گروهی (مدافعان مکتب هنر برای هنر» قرار می‌گیرند که اعتقاد دارند این تعریف، هنر چیست؟» نیست؛ بلکه تعریف هنر چه باید باشد؟» است. از نظر آنها به هنر، تنها نباید از دید وسیله‌ای برای انتقال ارزش‌های اجتماعی نگاه کرد و چه بسا آثار هنری‌ای که هیچ ارزش‌ اجتماعی یا اخلاقی را تبلیغ نمی‌کنند و یا حتّی در مقابل ارزش‌های اجتماعی، به پا می‌خیزند و در عین حال، از نظر هنری، دارای ارزش و اعتبار خیلی زیادی هم هستند. ضمن این که ممکن است ارزش‌های اجتماعی از جامعه‌ای به جامعه دیگر، متفاوت باشند و چیزی که در یک اجتماع، ارزش» پنداشته می‌شود، در اجتماعی دیگر، ضد ارزش» نامیده شود.

بر همین اساس، آثار هنری را به دو دسته هنرهای مفید» و هنرهای زیبا» تقسیم می‌کنند. به این ترتیب که در اصطلاح، به هنرهایی هنرهای مفید» گفته می‌شود که در درجه اوّل، کارکرد و فایده‌مندی آنها مورد نظر است و به عبارتی، ساخته شده‌اند تا مورد استفاده قرار بگیرند، مانند: طرّاحی اتومبیل، معماری، طرّاحی اثاثیه منزل، سینما و... . در مقابل، هنرهای زیبا» به هنرهایی گفته می‌شود که فقط به خاطر زیبا بودنشان خلق شده‌اند و به عبارتی، نه به خاطر چیزی دیگر؛ بلکه به خاطر خودشان به وجود آمده‌اند (مانند: نقّاشی، پیکرتراشی، آواز، موسیقی، رقص و...).

نکته قابل توجّه در این میان، این است که هنرهای گوناگون(زیبا و مفید) در زمان‌های مختلف، بسته به اوضاع و احوال فرهنگی و اجتماعی خاصّ آن دوره، فراز و فرودهایی داشته‌اند. برای مثال، باغ‌آرایی» از قرن هجدهم به بعد، موقعیت خود را به عنوان یک هنر زیبا از دست داده است و یا می‌توان با توجّه به پیشرفت فنون مختلف، به هنرهای جدیدی چون سینما» اشاره کرد که ابتدا خود را به عنوان یکی از هنرهای زیبا، وارد عرصه هنر کرد، ولی در عصر حاضر، به یک هنر مفید، در اختیار صاحبان رسانه، به منظور رسیدن به اهدافی خاص (آموزشی، تربیتی، ترویجی، تبلیغی، اقتصادی و...) قرار گرفته است. از نمونه‌های دیگر این گونه هنرها می‌توان به سفالگری، معماری، ترمه‌دوزی و... اشاره کرد.

بنا بر این، آثار به‌جا مانده در غارهای لاسکو و آلتامیرا را هم می‌توان به عنوان هنرهای مفیدی به حساب آورد که پدیدآورندگان آنها در زمان آفرینششان، هیچ توجّهی به جنبه هنری بودن آنها نداشته‌اند؛ امّا امروزه، آن آثار، نه تنها دیگر کارکرد خود را به عنوان یک هنر مفید از دست داده‌اند، که به یک نمونه ارزشمند از هنر زیبا تبدیل شده‌اند و این امر، نمی‌تواند این ذهنیت را در ما به وجود بیاورد که پدیدآورندگان این آثار، هنرمند نبوده‌اند.

هر چند که از سوی صاحب‌نظران، تعاریف گوناگون و گاه متضادّی از هنر ارائه شده است، امّا در یک نگاه کلّی، می‌توان گفت که تقریباً تمام این تعاریف، بر این ویژگی مشترک آثار هنری اتّفاق نظر دارند که: اثر هنری، هر چیز زیبایی است که ساخت بشر باشد و طبعاً با یک پدیده طبیعی فرق می‌کند». مثلاً احتمال دارد که تنه یک درخت، به صورت طبیعی، به شکل خاصی درآمده باشد که از نظر زیبایی‌شناسی، مورد توجّه انسان قرار گیرد. در این حال، ما نمی‌توانیم آن را یک اثر هنری بنامیم؛ چون انسان آن را نساخته است. امّا اگر کسی یک تنه درخت را با استفاده از ابزار و امکاناتی که در اختیار دارد، به همان صورت شکل دهد، می‌گوییم که آن شخص، یک هنرمند است و اثری که به وجود آورده، یک اثر هنری است.

ناگهان با صدایی که می‌گوید: خُب دیگه کافیه، بهتره تا یخ نزدیم، از این جا بریم»، به خودم می‌ایم. آن قدر گرم صحبت‌های خودکارم شده بودم که سرمای غار را به کلّی فراموش کردم.

از غار، بیرون می‌اییم و به پیشنهاد خودکار، به موزه هنر فیلادلفیا» در امریکا می‌رویم. این جا فضای خاصّی دارد. با این که هنوز تمام موزه را ندیده‌ام، ولی از آثاری که در این جا جمع‌آوری شده‌اند، خیلی خوشم آمده. یک لحظه صبر کنید! این دیگر چیست؟

از نظر ظاهر که شبیه لگن دستشویی است؛ ولی چرا آن را این جا، در ملأ عام گذاشته‌اند؟! خودکار جادویی، با خنده می‌گوید:

ـ درست است! این یک لگن توالت مردانه است؛ ولی نه آن لگنی که تو فکر می‌کنی؟ به نوشته کنار آن توجّه کن! این، یک اثر هنری است.

در حالی که خنده‌ام گرفته است، با تعجّب می‌پرسم:

ـ این یک اثر هنری است؟! من که در این جا جز یک لگن دستشویی که از نظر ظاهری، مثل هزاران لگن دستشویی دیگر است، چیز دیگری نمی‌بینم. اصلاً هنرمند این اثر کیست؟

و خودکار می‌گوید: این اثر که چشمه» نام دارد، برای اوّلین بار در سال 1917م، به وسیله هنرمندی فرانسوی به نام مارسل دوشان»، با امضای مستعار، در یک نمایشگاه آثار هنری به نمایش درآمد. البته اصل اثر، مفقود شده، و این، یک کپی معتبر از آن است که در این موزه نگهداری می‌شود. بسیاری از منتقدان هنری، آن را تأثیرگذارترین اثر هنر مدرن در قرن بیستم دانسته‌اند.

با تعجّب از خودکار می‌پرسم:

ـ آخر مگر می‌شود؟! این فقط یک لگن دستشویی است. مگر چه کار هنری‌ای روی آن انجام گرفته است که به عنوان یک اثر هنری، آن هم در این جا، در معرض دید مردم قرار گرفته است؟!

خودکار ـ‌که گویی تعجّب من برایش عادّی به نظر می‌رسدـ می‌گوید:

ـ همان طور که قبلاً هم گفتم، افراد مختلف، با دیدگاه‌های متفاوتی به هنر می‌نگرند و برداشت‌های آنها از مفهوم هنر و معیارهایی که برای آثار هنری در نظر می‌گیرند، بسیار متفاوت است. مثلاً در گذشته، ویژگی‌هایی چون: زیبایی، الهام، مهارت و استادی، شبیه‌سازی یا بازنمایی طبیعت و... به عنوان ویژگی‌های یک اثر هنری، مورد توجّه بودند؛ امّا امروزه، مهم‌ترین ویژگی‌ای که هنرمندان معاصر برای یک اثر هنری در نظر گرفته‌اند، نوگرایی و نوآوری است. به طوری که دوبوفه، نقّاش فرانسوی، می‌گوید: گوهر هنر، تازگی [یا بدیع بودن] است. بنا بر این، نگرش‌های مربوط به هنر، باید تازه و بدیع باشند. تحوّل دائم، تنها رهیافت شایسته هنر است».6

بر این اساس، اگر تازگی، تنها شرط لازم و کافی برای پذیرش یک اثر هنری باشد، نباید دچار شگفتی شویم که هر روز با آثار گوناگونی از آثار متعارف و نامتعارف هنری رو به رو شویم. در حقیقت، هدف مارسل دوشان از خلق این اثر، ایستادگی در برابر اصول مسلّط و اعتراض به ارزش‌های متعارف در هنر کلاسیک (رسمی) و جاافتاده، در جامعه بوده است. در صورتی که اگر بخواهیم از جنبه‌های هنری به این اثر نگاه کنیم، باز هم به هیچ وجه، هنری بودن آن زیر سؤال نمی‌رود؛ چرا که این لگن دستشویی، واقعاً یک اثر هنری است و می‌توانیم آن را جزو دسته هنرهای مفید» قرار دهیم؛ امّا نکته‌ای که هست، این است که ما به دلیل تکرار و عادت، دیگر به این شیء، به عنوان یک اثر هنری نگاه نمی‌کنیم، ولی مارسل دوشان، با این کار، به ما تذکّر می‌دهد که از جنبه‌های زیبایی‌شناختی چنین اشیایی غافل نشویم و روزمرّگی، باعث نشود که هنر به کار رفته در طرّاحی آنها را نادیده بگیریم.

اگر بخواهیم نمونه‌های دیگری از این گونه آثار را بررسی کنیم، می‌توانیم به قطعه موسیقی‌ای با نام ''33 '4» (چهار دقیقه و سی و سه ثانیه)، اثر جان کِیج، اشاره کنیم که از چهار دقیقه و سی و سه ثانیه سکوتْ تشکیل شده است و یا اثر هنری جعبه‌های بریلو» که از چند جعبه صابون با مارک بریلو» ساخته شده که به وسیله اندی وارهول»، به شیوه خیلی ساده‌ای روی هم چیده شده بودند.

اینها مسائل ویژه روزگار ما هستند. این اختلاف نظر در ماهیت هنر و نقش آن در زندگی بشر، ویژه زمان ما نیست و از گذشته‌های دور، مورد بحث بوده است؛ امّا عناصر جدیدی که از زندگی مُدرن به درون این تعاریفْ وارد شده‌اند، باعث تغییر شکل و هویت و نقش هنر و آثار هنری در دوره معاصر شده‌اند.

تاریخ هنر در دوران اخیر، سرشار از نمونه‌هایی از هنر است که به علّت آن که با تصوّرات پذیرفته شده همگان از هنر (یعنی از موسیقی، تئاتر، نقّاشی، مجسّمه‌سازی و...) منطبق نبوده‌اند، در نظر عامّه، اصلاً هنر به حساب نیامده‌اند؛ ولی بعداً به عنوان هنر (حتّی شاید هنر بزرگ) پذیرفته شده‌اند؛ و دلیلش آن بوده که برخی از کارشناسان، آنها را هنر دانسته‌اند و در تشریح و توضیح آنها برای عامّه بی‌علاقه، از پای ننشسته‌اند. مثلاً آرتور دانتو، دلیلی که برای هنر نامیدن لگن توالت دوشان می‌آورد، این است که: خود اثر، خصوصیاتی دارد که لگن‌های عادی دیگر ـ فی‌نفسه ـ فاقد آنها هستند و آنها عبارت‌اند از: جسارت، دریدگی، گستاخی، شوخ‌طبعی و زیرکساری». این ویژگی‌هاست که لگن دوشان را مستحقّ نام هنر می‌سازد.7

با این توضیحات خودکار جادویی، در حالی که سعی می‌کنم این بار، با دیدِ هنری به لگن توالت دوشان نگاه کنم، از او می‌پرسم:

ـ به این ترتیب، ایا می‌توان معیار ثابتی برای تشخیص آثار هنری ارائه داد، به طوری که همه مخاطبان آن اثر هنری (چه کسانی که آن را هنر می‌پندارند و چه کسانی که هیچ اعتقادی ندارند که آن اثر، یک اثر هنری است)، متقاعد شوند که آن، یک اثر هنری است؟

0
1

Saber    ۲۰ آبان ۱۳۹۲
ممنون



محبوب ترین مقالات تاریخ، فرهنگ و هنر»هنر
بازدید: 9677
نظرات: 67
0
196
بازدید: 1509
نظرات: 47
0
193
بازدید: 1210
نظرات: 44
0
192
بازدید: 1449
نظرات: 61
0
191
بازدید: 1944
نظرات: 37
0
187
بازدید: 1587
نظرات: 56
بازدید: 1416
نظرات: 187
0
185
بازدید: 2040
نظرات: 55
0
183